Prasa nie leczy depresji, nie zastępuje psychoterapii i nie może diagnozować problemów psychicznych. Może jednak zrobić coś, co z punktu widzenia dobrostanu człowieka również ma znaczenie: pomóc nazwać doświadczenie, uporządkować informacje, pokazać inne perspektywy, przełamać poczucie izolacji i skierować uwagę ku rozwiązaniom. Dobra prasa jest jedną z niewielu instytucji, które potrafią towarzyszyć człowiekowi regularnie, rzetelnie i bez natarczywości.

Potrzeba takiego towarzyszenia jest dziś realna. Według raportu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – PIB „Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2025” w badaniu ankietowym przeprowadzonym w 2025 r. umiarkowane lub wysokie objawy depresji deklarowało 16,2 proc. mężczyzn i 19,9 proc. kobiet. Autorzy zastrzegają przy tym, że wynik może być częściowo związany z terminem badania – w 2018 r. ankietę przeprowadzono we wrześniu, a w 2025 r. w lutym – dlatego dane wymagają ostrożnej interpretacji. Ten sam raport odnotowuje wyraźne pogorszenie samooceny zdrowia: swój stan jako „bardzo dobry” ocenia dziś 19 proc. mężczyzn i 14 proc. kobiet po dwudziestce, podczas gdy sześć lat wcześniej było to odpowiednio 38,2 i 28,5 proc.
Nie oznacza to oczywiście, że każdy listopadowy smutek jest depresją, a każda chwila spędzona w pojedynkę – samotnością. I właśnie dlatego odpowiedzialna prasa ma tu do odegrania szczególną rolę.
Czego szuka czytelnik?
Według opracowania Polskich Badań Czytelnictwa „Prasa się liczy. Trendy 2025/2026” prasę w formie drukowanej lub cyfrowej czyta 78 proc. Polaków w wieku 15–75 lat, czyli 22,9 mln osób. Ciekawsze od samego zasięgu jest jednak to, czego czytelnicy w prasie szukają. W badaniu PBC „Zaangażowanie w reklamę” (październik 2023 – wrzesień 2025, ponad 44 tys. respondentów) zainteresowania czytelników analizowane są w 33 kategoriach tematycznych. Wskaźnik dopasowania (affinity index) powyżej 100 oznacza, że dany temat interesuje czytelników prasy częściej niż ogół populacji. Na drugim miejscu całego zestawienia, tuż za programem telewizyjnym (145), znalazły się „historie zwykłych ludzi, z życia wzięte” (140). „Porady psychologa” (135) zajmują szóste miejsce – przed zdrowym trybem życia (132), polityką (128) czy turystyką (127). Innymi słowy: człowiek i jego doświadczenie należą do tego, co najmocniej wiąże czytelnika z gazetą.
Anna Zalech, redaktor naczelna miesięcznika „Szlachetne Zdrowie”, patrzy na to z perspektywy pisma o zdrowiu. – Szczególnie ważne jest dla mnie to, że zdrowie nie sprowadza się do wyników badań, zaleceń lekarskich czy listy objawów. To także emocje, relacje, lęki, doświadczenie choroby, starzenia się, straty i niepewności. Czytelnik często szuka nie tylko odpowiedzi na pytanie, co mu dolega, ale również poczucia, że jego doświadczenie jest zrozumiałe, że nie jest w nim sam. Dobry tekst nie zastąpi lekarza, psychologa ani rozmowy z bliską osobą. Może jednak pomóc nazwać to, co trudne, uporządkować wiedzę i znaleźć odwagę, by poprosić o pomoc. W tym sensie magazyn staje się czymś więcej niż nośnikiem informacji. Może być przestrzenią spotkania z cudzym doświadczeniem, a czasem także z samym sobą. Wierzę, że właśnie tego potrzebujemy od współczesnej prasy: rzetelności, która nie wyklucza empatii, oraz empatii, która nie rezygnuje z rzetelności – mówi Anna Zalech.
Skąd ta potrzeba? Redakcje, które na co dzień przygotowują treści psychologiczne, widzą ją z bliska. – Sądzę, że przyczyny są dwie – uważa Magdalena Jankowska, redaktorka działu Psychologia w magazynie „Pani” (Wydawnictwo Bauer). – Z jednej strony powodem jest niepewność – świata i naszych problemów nie da się dziś objaśnić i oswoić tradycją, odwoływaniem się do sprawdzonych sposobów życia. Mamy wiele pytań i mnóstwo odpowiedzi, powodujących zamieszanie. Sięgamy po wypowiedzi kolejnych ekspertów w nadziei, że podpowiedzą nam coś, co poprawi naszą sytuację. Z drugiej strony – szczególnie kobiety – mamy dziś przekonanie, że nasz los jest w naszych rękach, a psychologia jest dziedziną, która pomaga usuwać przeszkody i najlepiej spożytkować szanse. Dekadę temu sądziliśmy, że znajdziemy w niej przepis na życie szczęśliwe, dziś – że pomoże nam osiągać cele, osiągnąć dobrostan. Psychologia stała się elementem self-care, dbania o siebie – tłumaczy.
Anna Jasińska, edytorka „Twojego Stylu” (Wydawnictwo Bauer), zaczyna od tempa, w jakim zmienia się świat – i od tego, co dzieje się tuż za naszą granicą. – Czasy, w których żyjemy, to epoka bezprecedensowo szybkich zmian. Ilość informacji, jakie musi przetworzyć umysł każdego z nas, przewyższa to, z czym człowiek żyjący kilka wieków temu mierzył się przez całe życie. Stąd poczucie permanentnego przeciążenia i przytłoczenia, na które uskarża się coraz więcej ludzi. To dziś zjawisko globalne. Dla nas, Polaków, dodatkowym obciążeniem jest tocząca się od blisko pięciu lat tuż za naszą granicą wojna. Czujemy, że choć świat wokół wygląda jak dawniej, zniknęło z niego poczucie bezpieczeństwa i przewidywalność. Coraz trudniej poradzić nam sobie z lękiem, obawami o przyszłość – wyjaśnia. – Treści psychologiczne w prasie dla wielu osób to ścieżka dostępu do informacji porządkujących na nowo rzeczywistość, ale też dających oparcie. Psychologia podana czytelnie, merytorycznie i odpowiedzialnie objaśnia nam nowe zjawiska i nasze emocje, które są odpowiedzią na to, czego doświadczamy. Pomaga nam na nowo świadomie ułożyć się ze sobą i wyzwaniami współczesnego świata, w kontakcie nie tylko z „koniecznościami”, ale też własnymi potrzebami i możliwościami – dodaje Anna Jasińska.
Redakcja wyciągnęła z tego praktyczne wnioski. – W odpowiedzi na te oczekiwania rozbudowaliśmy w ostatnim czasie Dział Psychologii w „Twoim Stylu”, w którym oprócz licznych wywiadów i tekstów poświęconych radzeniu sobie ze współczesnymi wyzwaniami publikujemy też cykl „Dowiedzione”, w którym pokazujemy, jak przełomowe eksperymenty psychologiczne mogą nas wspierać w codziennym życiu. Ważnym dopełnieniem Psychologii w „Twoim Stylu” są też felietony dwóch znanych psychoterapeutek – Joanny Heidtmann i Małgorzaty Ohme, które dzielą się w nich doświadczeniami z własnego życia oraz swoich gabinetów – mówi Anna Jasińska.
Chwila oddechu
Jest jeszcze jeden aspekt, który statystyki nie zawsze potrafią uchwycić. Czytanie jest czynnością inną niż nieustanne przewijanie ekranu – i w świecie informacyjnego przeciążenia ta różnica zaczyna mieć znaczenie. – Przez lata uważaliśmy papier za technologię przestarzałą, a dziś właśnie jej niedoskonałość wydaje się być zaletą – mówi Barbara Komorowska, redaktor w Hubie Poradniki (Dział Zdrowie) Wydawnictwa Bauer. – To nie przypadek, że tak często mówi się o powrocie zainteresowania drukiem, szczególnie dobrze zaprojektowanymi magazynami, wydaniami specjalnymi i niezależnymi tytułami. Zagraniczne i rodzime analizy rynku mówiące o print revival wskazują, że z podstawowego nośnika informacji druk staje się świadomie wybieranym doświadczeniem z pogranicza mindfulness. Papier angażuje ciało – trzymamy gazetę, przewracamy strony, zaznaczamy fragmenty, które nas poruszyły, wracamy do zdjęcia, które przykuło naszą uwagę. Waga, znajomy zapach papieru i farby oraz faktura tworzą przyjemne doświadczenie, które osadza nas w tu i teraz, którego tak bardzo wszyscy dziś potrzebujemy – dodaje.
– Czytelnicy podnoszą w badaniach, że prasa ich nie męczy, ponieważ nie generuje nieskończonego scrollowania. Magazyn ma początek i koniec, można odłożyć go na stół i wrócić następnego dnia tam, gdzie skończyliśmy. W świecie nieustannie rozpraszanej uwagi taka zamknięta forma doświadczenia staje się wręcz luksusowym rytuałem – SPA dla przebodźcowanego umysłu – tłumaczy Barbara Komorowska. – Spostrzeżenia z rodzimego rynku potwierdzają analizy dotyczące prasy zagranicznej. W badaniu opisującym przejście brytyjskiego magazynu „NME” wyłącznie do internetu oszacowano, że po rezygnacji z wydania papierowego łączny czas, jaki odbiorcy spędzali z marką, zmniejszył się aż o 72 proc. Sama obecność w internecie nie zastąpiła uwagi, którą wcześniej przyciągał papier – uzupełnia.
Chodzi o analizę Neila Thurmana i Richarda Fletchera opublikowaną w czasopiśmie „Journalism Practice”. Muzyczny „NME” zrezygnował z druku w 2018 r., a spadek – jak zauważyli autorzy – przypominał ten, którego dwa lata wcześniej doświadczył brytyjski dziennik „The Independent” po przejściu do internetu.
Anita Nawrocka, redaktor zarządzająca CRCR w Wydawnictwie Bauer, widzi w tym argument za tradycyjnymi wydaniami prasy. – Prasa daje coś, czego coraz trudniej szukać w internecie: porządek. W sieci czytelnik jest stale bombardowany kolejnymi informacjami, powiadomieniami, komentarzami i materiałami, które walczą o jego uwagę. Magazyn czy tygodnik jest zamkniętą całością. Ktoś już wcześniej zdecydował, co jest ważne, sprawdził informacje i ułożył je w taki sposób, żeby czytelnik nie musiał wszystkiego robić sam. To ma dziś duże znaczenie, bo coraz więcej osób świadomie ogranicza kontakt z newsami. Reuters Institute pokazuje, że wiele osób unika wiadomości właśnie dlatego, że jest nimi zmęczonych albo czuje się nimi przytłoczonych – mówi.
To stawia przed prasą paradoksalne zadanie. Ma informować o świecie, który nie zawsze chcemy oglądać. Ale powinna robić to tak, żeby nie odbierać czytelnikowi poczucia, że świat można jeszcze zrozumieć i że można w nim coś zrobić.
Obietnica i pułapka
Odpowiedzią części redakcji na zmęczenie złymi wiadomościami stał się nurt określany jako dziennikarstwo konstruktywne (constructive journalism) oraz bliskie mu dziennikarstwo rozwiązań (solutions journalism). Jednym z jego architektów jest Duńczyk Ulrik Haagerup, przez dekadę szef informacji publicznego nadawcy DR, autor książki „Constructive News”. W 2017 r. założył przy Uniwersytecie w Aarhus niezależny Constructive Institute, który co roku przyjmuje dziennikarzy z różnych krajów na roczne stypendia.
Nie chodzi o zastępowanie trudnych informacji „dobrymi wiadomościami”. Chodzi raczej o to, aby obok problemu pokazywać jego kontekst, możliwe rozwiązania, działania ludzi i instytucji oraz przykłady tego, co rzeczywiście przynosi efekty.
Podobną opinię formułuje Barbara Komorowska. – Dziś od prasy oczekujemy czegoś więcej niż odpowiedzi na pytanie, co wydarzyło się na świecie. Chcemy zrozumieć, co te wydarzenia oznaczają dla nas, naszego życia, naszych relacji i niekiedy nieodwracalnych decyzji, które podejmujemy każdego dnia. Potrzebujemy kontekstu i wyjaśnienia, czasem uspokojenia, a niekiedy poczucia, że nie jesteśmy jedynymi ludźmi, którzy sobie… nie radzą – mówi.
– Dobre gazety i magazyny od dawna pomagały czytelnikom interpretować rzeczywistość. Zmieniły się jednak okoliczności – żyjemy w świecie, w którym wiadomości docierają do nas natychmiast, często w postaci alarmujących komunikatów, które dobrze się klikają. Dostajemy więcej, niż jesteśmy w stanie przetworzyć. Dlatego rośnie znaczenie dziennikarstwa, które porządkuje problemy: pokazuje, co wiemy, czego jeszcze nie, na co mamy wpływ, a z czym musimy się nauczyć żyć – zauważa Barbara Komorowska.
Zmianę myślenia o emocjonalnym oddziaływaniu wiadomości widać w wielu zagranicznych redakcjach. Instytut Reutersa w raporcie z 2025 r. jako przykład podał szwedzki dziennik „Svenska Dagbladet”, który stworzył aplikację Kompakt reklamowaną hasłem „Read less, know more”. Wykorzystuje ona bardziej wizualne i przystępne formy prezentowania informacji, a użytkownik może jednym przyciskiem odfiltrować trudne wiadomości, gdy jest zmęczony ich nadmiarem.
Kanadyjski „The Globe and Mail” poszerzył z kolei swoją agendę o nowe specjalizacje dziennikarskie – reportera zajmującego się szczęściem oraz reportera piszącego o zdrowym stylu życia. Autorzy raportu opisują takie działania jako próby uczynienia wiadomości mniej przygnębiającymi i bardziej związanymi z codziennym życiem odbiorców.
To, czego nie potrafimy nazwać
– Dzisiaj sama informacja to za mało. Zanim tygodnik trafi do kiosku, czytelnik bardzo często już wie, że coś się wydarzyło. Przeczytał nagłówek w telefonie, zobaczył materiał w telewizji albo ktoś mu o tym powiedział. Naszym zadaniem jest więc coraz częściej nie tylko poinformować, ale wytłumaczyć. Co z tego wynika? Dlaczego to się wydarzyło? Czy ma to wpływ na życie czytelnika? Jak zachowują się inni ludzie w podobnych sytuacjach? – wyjaśnia Anita Nawrocka z Wydawnictwa Bauer. – Prasa nie powinna oczywiście zastępować psychologa ani lekarza. Może jednak bardzo wiele zrobić: nazwać problem, wytłumaczyć go, oddzielić fakty od stereotypów i pokazać, że z trudną sytuacją mierzą się także inni. Dla mnie właśnie na tym coraz częściej polega dziś wartość magazynu. Nie na tym, żeby być pierwszym, tylko żeby dać czytelnikowi coś więcej niż sam nagłówek – dodaje.
Anna Zalech opisuje to samo zadanie na przykładzie pisma o zdrowiu. – Możemy w kilka sekund sprawdzić objawy choroby, przeczytać o nowej terapii czy poznać wyniki najnowszych badań. Znacznie trudniej odpowiedzieć sobie na pytanie: co ta wiedza oznacza dla mnie, mojego życia, mojej rodziny? W magazynie zdrowotnym „Szlachetne Zdrowie” staramy się budować pomost między wiedzą medyczną a codziennym doświadczeniem człowieka. Pokazywać nie tylko, co mówi nauka, ale też jak choroba wpływa na relacje, jak rozmawiać z bliskimi o diagnozie, jak radzić sobie z lękiem i gdzie szukać profesjonalnego wsparcia – stwierdza.
W Polsce segment ten ma już długą historię. Dobrym przykładem są „Charaktery”, których pierwszy numer ukazał się w lutym 1997 r. Twórca pisma, Bogdan Białek, mówił po latach, że celem magazynu było propagowanie psychologii jako nauki pomagającej w codziennym życiu. Dziś tytuł wydaje poznańska firma Forum Media Polska, a od 2023 r. pismo ukazuje się jako dwumiesięcznik.
Od tamtej pory rynek przeszedł kilka wyraźnych etapów. Magdalena Jankowska z magazynu „Pani” streszcza tę drogę w kilku zdaniach: – Od monopolu magazynu „Charaktery” w latach 90., przez wejście psychologii w wersji pop (psychologia dla każdego) do magazynów lifestyle’owych ok. roku 2000, po samodzielne wydania pism poświęconych psychologii typu „Ja, My, Oni” czy „Newsweek Psychologia”. Ostatnia dekada to zmierzch magazynów spowodowany dynamicznym rozwojem mediów społecznościowych, a wraz z nimi podcastów psychologicznych i mikroformatów na Instagramie – tłumaczy.
Anna Jasińska, edytorka „Twojego Stylu”, opisuje tę samą historię od strony treści i oczekiwań czytelników. – Lata 90., czyli pierwsza faza prasowej psychologii, to czas, w którym dominowało proste poradnictwo psychologiczne: teksty, które w uproszczony sposób, czasem wręcz w punktach, zalecały „co robić, by było lepiej”. Popularnością cieszyły się też psychotesty, którym bliżej było do rozrywki niż psychologii. Kolejna dekada odzwierciedla rosnącą chęć lepszego poznania siebie, zrozumienia tego, czym jest świat emocji i jak funkcjonuje. W prasie publikowano więcej refleksyjnych, pogłębionych tekstów, często w duchu zadaniowości – chcieliśmy być „lepszą wersją siebie”, „dawać z siebie wszystko” i „osiągać niemożliwe” – dużo od siebie wymagać i „dowozić” – tłumaczy.
– Dziś w refleksji psychologicznej, również prasowej, więcej jest chęci rzetelnego poznania siebie. Zaakceptowania realiów bez tworzenia iluzji. Chcemy rozwijać swój potencjał, ale też respektować swoje potrzeby i ograniczenia. W czytelnikach jest większe zainteresowanie pogłębionymi tekstami, które poruszają również tematy dawniej nieobecne, jak np. neuroróżnorodność czy kryzys emocjonalny związany z dojrzałością i upływem czasu. Tej kwestii poświęcony jest numer listopadowy „Twojego Stylu” (temat miesiąca „Piękni długowieczni”). Wśród tekstów psychologicznych m.in. dwa świetne wywiady: z Sanae Ishidą „Upływ czasu, niedoceniony dar” oraz z Joanną Flis „Miłość bez iluzji” – mówi Anna Jasińska.
Nowy język
Zmieniły się nie tylko tytuły i formaty. Zmienił się język, którym prasa mówi o emocjach. – Z perspektywy osoby, która na co dzień pisze dla prasy poradniczej, widzę dużą zmianę w sposobie mówienia o emocjach i problemach psychicznych – mówi Agnieszka Czechowska, redaktor w Hubie Poradniki (Dział Zdrowie, Wydawnictwo Bauer). – Dawne „weź się w garść” coraz częściej ustępuje miejsca świadomemu językowi psychologii. Czytelniczka chce dziś wiedzieć, dlaczego reaguje w określony sposób, skąd bierze się lęk, złość czy poczucie winy i co może zrobić, żeby lepiej sobie z tym radzić. Dlatego w tekstach korzystamy z wypowiedzi psychologów, terapeutów i innych ekspertów, śledzimy najnowszą wiedzę i przekładamy ją na codzienne sytuacje, które czytelniczka zna z własnego życia – dodaje.
– Zmienił się też ton tych tekstów. Rzadziej pouczamy i oceniamy, częściej pokazujemy różne możliwości i podsuwamy konkretne rozwiązania. Zależy nam, żeby czytelniczka dostała nie tylko ciekawą historię czy chwilę rozrywki, ale także rzetelną wiedzę i poczucie, że nie jest sama ze swoimi problemami. Chcemy jej towarzyszyć, wspierać ją w trudniejszych chwilach i pokazywać, że wiele z nas mierzy się z podobnymi wyzwaniami – w pracy, w domu, w relacjach z bliskimi. Czasem już samo uświadomienie sobie, że inne kobiety przeżywają podobne emocje i mają podobne wątpliwości, przynosi ulgę. Czytelniczka nie musi mieć wszystkiego poukładanego ani zawsze dawać sobie ze wszystkim radę. Chcemy, żeby sięgając po naszą gazetę, czuła, że ktoś ją rozumie, nie ocenia i chce jej pomóc – tłumaczy Agnieszka Czechowska.
Anna Zalech, redaktor naczelna miesięcznika „Szlachetne Zdrowie” dodaje ważne zastrzeżenie. – Zmiana jest wyraźna, choć nie powiedziałabym, że dokonała się wszędzie i ostatecznie. Jeszcze do niedawna problemy psychiczne często opisywano w kategoriach charakteru, samodyscypliny czy odporności. Człowiek miał być silny, nie przesadzać, nie obciążać innych swoimi emocjami. Dziś coraz lepiej rozumiemy, że kryzys psychiczny nie jest po prostu skutkiem słabej woli. Wiemy więcej o depresji, zaburzeniach lękowych, przewlekłym stresie i wpływie doświadczeń życiowych na zdrowie. Coraz częściej rozmawiamy o granicach, przeciążeniu, samotności, potrzebie odpoczynku i znaczeniu relacji. Ważne jest również to, że język psychologii trafia do codziennych rozmów, a korzystanie z pomocy specjalisty przestaje być tak silnie obciążone wstydem.
Anita Nawrocka, Redaktor Zarządzająca CRCR (Wydawnictwo Bauer) zwraca uwagę na pojedyncze słowa. – Kiedyś można było przeczytać, że ktoś jest „słaby psychicznie”, „nie radzi sobie z życiem” albo powinien po prostu „wziąć się w garść”. Dzisiaj wiemy znacznie więcej o depresji, zaburzeniach lękowych, uzależnieniach czy kryzysach psychicznych. Większą wagę przywiązujemy też do słów. Jeżeli ktoś choruje na depresję, nie oznacza to, że jest „depresyjny” jako człowiek. Jeżeli ktoś korzysta z pomocy psychiatry, nie powinno się tego używać jako sensacyjnego szczegółu ani sugestii, że jest przez to niebezpieczny – stwierdza. Ale mówi, że jednocześnie pojawił się nowy problem. – Psychologia stała się bardzo popularna w internecie i część jej języka zaczęła funkcjonować jako zestaw prostych etykiet. Każdy trudny partner bywa nazywany narcyzem, każda toksyczna relacja gaslightingiem, każde przykre doświadczenie traumą. Dlatego dziś redakcja musi pilnować dwóch rzeczy naraz: nie bagatelizować prawdziwych problemów psychicznych, ale też nie diagnozować ludzi na podstawie kilku zachowań – przestrzega Anita Nawrocka.
Kiedy słowo szkodzi, a kiedy chroni
Jest obszar, w którym odpowiedzialność prasy staje się szczególnie istotna: samobójstwa i kryzysy samobójcze. Tu historia mediów dostarcza zarówno ostrzeżeń, jak i nadziei.
W 1774 r. ukazały się „Cierpienia młodego Wertera” Johanna Wolfganga Goethego. Dwa stulecia później, w 1974 r., amerykański socjolog David Phillips opisał w „American Sociological Review” zjawisko naśladowczych zachowań samobójczych po nagłaśnianych doniesieniach o samobójstwach i nazwał je – od bohatera Goethego – efektem Wertera. Historycy wciąż spierają się, czy po wydaniu powieści rzeczywiście doszło do fali naśladownictwa; samo zjawisko związku między sposobem relacjonowania a kolejnymi zgonami jest jednak od lat dobrze udokumentowane.
Najsłynniejszy dowód pochodzi z Wiednia. Po otwarciu metra w 1978 r. kolej podziemna stała się miejscem coraz częstszych prób samobójczych, a media relacjonowały je w sposób dramatyczny. W połowie 1987 r. grupa robocza Austriackiego Towarzystwa Zapobiegania Samobójstwom opracowała wytyczne dla mediów i doprowadziła do porozumienia z redakcjami. W drugiej połowie 1987 r. liczba samobójstw w wiedeńskim metrze spadła o 75 proc. i utrzymywała się na niskim poziomie przez kolejne lata. W 2010 r. zespół Thomasa Niederkrotenthalera z Wiednia wykazał na łamach „British Journal of Psychiatry”, że materiały pokazujące, jak ludzie radzą sobie z kryzysem samobójczym, mogą działać ochronnie. Nazwano je efektem Papageno – od postaci z „Czarodziejskiego fletu” Mozarta, którą przyjaciele w ostatniej chwili odwodzą od odebrania sobie życia.
Światowa Organizacja Zdrowia wydała pierwsze wytyczne dla mediów w 2000 r., a następnie aktualizowała je wspólnie z Międzynarodowym Stowarzyszeniem Zapobiegania Samobójstwom (IASP) w latach 2008, 2017 i 2023. Najnowsza wersja zaleca m.in. podawanie rzetelnych informacji o tym, gdzie szukać pomocy, i pokazywanie historii osób, które przetrwały kryzys, a przestrzega przed opisywaniem metody i miejsca, sensacyjnymi tytułami oraz romantyzowaniem samobójstwa.
Czy takie wytyczne działają? Jak te zasady wyglądają z perspektywy redakcji? – Efekt Wertera można by nazwać (w dzisiejszej rzeczywistości medialnej) emocjonalnym skutkiem dziennikarstwa newsowego, tabloidowego, gdzie o kryzysach psychicznych pisze się w kategoriach romantyzowanej lub skandalizującej opowieści (upraszczając przyczyny i dając sensacyjne nagłówki). Powoduje to identyfikację czytelnika z ofiarą kryzysu i może działać jak swoisty „instruktaż” – tłumaczy Magdalena Jankowska z magazynu „Pani”. – Efekt Papageno osiągamy wtedy, kiedy pokazujemy kryzys psychiczny czy depresję przez pryzmat choroby, tak jak patrzą na nie psycholodzy czy lekarze, i pokazujemy drogi leczenia, proces zdrowienia i radzenia sobie z cierpieniem. Takie podejście widać dziś w prasie poradnikowej, ale też w prasie psychologicznej opartej na wywiadach z ekspertami (charakterystyczne są nagłówki lub leady typu: jak sobie poradzić), które wysyłają czytelnikowi sygnał: nie jesteś w tym sam(a) – tłumaczy.
Zdanie „Nie jesteś sam” mogłoby być mottem całego tego tekstu. Anna Jasińska widzi w efekcie Papageno wręcz cel pracy redakcji. – Efekt Wertera to zjawisko, które wiąże się ze wzrostem liczby samobójstw (bądź innych niepożądanych zjawisk) po nagłośnieniu indywidualnej historii takiego zdarzenia. Efekt Papageno jest jego przeciwieństwem – polega na popularyzowaniu inspirujących historii, które pokazują, że z trudnej sytuacji można wyjść, że z czymś, co nas przerasta, możemy sobie poradzić, a kryzys jest czymś, czemu można zaradzić. Celem publikacji psychologicznych realnie wspierających zdrowie psychiczne czytelników jest właśnie uzyskiwanie efektu Papageno, poprzez inspirowanie dobrymi przykładami i rozwiązaniami, ale też poprzez poszerzanie wiedzy czytelników. Publikacje prasowe nie zastępują terapii ani diagnozy, co często zaznaczamy w tekstach publikowanych w „Twoim Stylu”. Przekazują informacje, które pogłębiają samoświadomość czytelników, co może wspierać ich w rozwiązywaniu problemów, rozumieniu siebie, a czasem prowadzić też do decyzji o podjęciu terapii – uważa edytorka „Twojego Stylu”.
W redakcjach, które o kryzysach psychicznych piszą na co dzień, zalecenia WHO przekładają się na konkretne decyzje. – Pisanie o depresji, kryzysach psychicznych czy samobójstwach to wyzwanie i ogromna odpowiedzialność – mówi Magdalena Kozińska, redaktor w Hubie Poradniki (Dział Zdrowie Wydawnictwa Bauer). – Każde słowo ma znaczenie, bo publikacja może realnie wpływać nie tylko na dobrostan, ale także na zachowania naszych czytelników. Każdy z nas zna psychologiczny „efekt Wertera” – doskonale zdajemy sobie sprawę, że sensacyjne relacje dotyczące śmierci samobójczej mogą zachęcać naśladowców. Dlatego w naszych publikacjach czytelnicy nie znajdą szczegółowych opisów, nie piszemy o metodach, miejscach, nie publikujemy zdjęć, narzędzi ani listów pożegnalnych – nie podsycamy narracji sensacyjnej.
Historia jednego człowieka
Jest jeszcze coś, czego nie da się łatwo zmierzyć. Czytelnik często bardziej zapamiętuje człowieka niż teorię. Reportaż o wdowie, która po śmierci męża na nowo organizuje swoje życie. Rozmowa z kimś, kto wyszedł z depresji. Historia osoby, która po utracie pracy zaczęła wszystko od początku. Opowieść seniora, który znalazł sposób na samotność. Wywiad z psychologiem, który tłumaczy, dlaczego żałoba nie ma jednego „prawidłowego” przebiegu.
Barbara Komorowska tłumaczy, na czym polega siła takich tekstów. – Czytamy o kimś, kto przechodzi przez kryzys, mierzy się ze zmianą, zaczyna wszystko od nowa albo po latach odnajduje dla siebie nowe miejsce. Spostrzeżenie, że nie tylko nas spotykają trudne doświadczenia, zmienia sposób, w jaki patrzymy na własne życie, niesie otuchę i daje poczucie wspólnoty, nawet jeśli bohater artykułu mieszka na drugim końcu Polski i nigdy go nie poznamy.
Nieprzypadkowo w cytowanym już badaniu PBC „historie zwykłych ludzi” należą do tematów, którymi czytelnicy prasy interesują się ponadprzeciętnie.
W przypadku starszego odbiorcy prasa może mieć jeszcze jeden wymiar. Gazeta czy magazyn jest regularnym elementem dnia. Ma swoją częstotliwość, objętość, układ, stałe rubryki. Czytelnik wie, kiedy pojawi się kolejne wydanie. W świecie, w którym wiele informacji pojawia się przypadkowo i bez końca, regularność sama w sobie może być wartością.
– W przypadku tygodników i magazynów dochodzi też przyzwyczajenie – mówi Anita Nawrocka. – Czytelniczka kupuje swój tytuł w określonym dniu, zabiera go do domu, czyta przy kawie, odkłada, wraca do niego później – czytanie wpisuje się w jej rytuały. Czasem daje komuś do przeczytania konkretny tekst. Gazeta staje się więc częścią codzienności, a nie tylko nośnikiem informacji.
Barbara Komorowska zwraca uwagę, że z takich gestów rodzi się coś więcej. – Prasa w naturalny sposób tworzy poczucie wspólnoty doświadczeń. Czytamy ten sam wywiad, komentujemy ten sam tekst, odkładamy numer na stolik lub przekazujemy znajomym i ktoś nam bliski po niego sięga. Magazyn może więc uczestniczyć w relacjach międzyludzkich– uważa.
Towarzyszenie czytelniczce, czytelnikowi nie zawsze oznacza rozmowę o kryzysie. Czasem polega na tym, że pismo leży otwarte na kuchennym blacie albo przy kłębku włóczki. Wśród mechanizmów, przez które lektura może wpływać na samopoczucie, autorzy przeglądu „Reading for wellbeing” wymieniali poczucie sprawczości. W prasie z przepisami kulinarnymi czy poradami rękodzielniczymi ma ono bardzo dosłowną postać.
– Papier ma wymiar bardzo osobisty. Magazyn z czasem staje się czymś więcej niż zbiorem treści – może mieć swoje miejsce w domu, towarzyszyć nam w codziennych czynnościach i wracać do nas przy różnych okazjach. W pewnym sensie tworzymy z nim własną relację. Prasa ma też niezwykłą zdolność łączenia ludzi. Po jednej stronie są autorzy i osoby, które przygotowują treści, a po drugiej czytelnicy, którzy mają podobne zainteresowania, pasje i potrzeby. Czasopismo może więc tworzyć wspólnotę ludzi, którzy być może nigdy się nie spotkają, ale czerpią inspirację z tych samych treści – mówi Agnieszka Marciniszyn, właścicielka wydawnictwa AMA. – W przypadku naszych czasopism kulinarnych i szydełkowych ta funkcja jest szczególnie widoczna. One nie są wyłącznie źródłem informacji. Mają przede wszystkim inspirować do działania – do ugotowania czegoś dla bliskich, upieczenia ciasta, sięgnięcia po włóczkę i szydełko, a przede wszystkim do stworzenia czegoś własnymi rękami. W naszych czasopismach kulinarnych – „Moja Kuchnia”, „Poradnik Smakosza” i „Ciasta Domowe” – staramy się łączyć to, co aktualne, z tym, co sprawdzone i bliskie polskiej tradycji. Czytelnik znajdzie w nich przepisy odpowiadające współczesnym trendom kulinarnym, ale jednocześnie nie rezygnujemy z tradycyjnych smaków i receptur, które znamy od lat – dodaje.
Żałoba nie ma terminu
W listopadzie trudno uciec od tematów śmierci, żałoby i przemijania. Zapytaliśmy wydawców, jak zmienił się język, którym prasa o nich pisze. W odpowiedziach z różnych redakcji powracają te same frazesy – jako przykłady języka, od którego prasa dziś odchodzi: „czas leczy rany”, „musisz być silna”.
– Całkiem jeszcze niedawny model poradnictwa opierał się w dużej mierze na dawaniu prostych wskazówek: „co zrobić, żeby…”, „jak sobie poradzić…”, „jak odzyskać równowagę…” – mówi Marzenna Bartoszuk, redaktor w Hubie Poradniki (Dział Zdrowie) Wydawnictwa Bauer. – Dziś wiemy, że w wielu najważniejszych doświadczeniach życiowych nie istnieje jedna właściwa instrukcja. Obecnie rolą magazynu jest więc raczej tworzenie przestrzeni do rozmowy niż dostarczenie gotowej recepty. Dodatkowo, co szczególnie widać w ciągu ostatnich kilku lat, tematy niepewności, straty, samotności i przemijania przestały być wyłącznie prywatnymi doświadczeniami. Zmiana języka, która niewątpliwie nastąpiła, to również część transformacji pokoleniowej – zdajemy sobie sprawę z tego, że czytelniczki, które sięgają po nasze pisma, coraz lepiej potrafią rozmawiać o emocjach i znają znaczenie zdrowia psychicznego dla swojego dobrostanu.
Marzenna Bartoszuk wskazuje na jeszcze jedną ważną zmianę, jaka zaszła w języku prasy: – Inaczej piszemy także o samotności – idąc za czytelniczką, nie traktujemy tego stanu jako problemu do rozwiązania. Samotność może być bolesna, ale najczęściej jest też częścią zmian w życiu, np. po odejściu dzieci z domu, rozwodzie, przeprowadzce. W każdej z tych sytuacji pojawiają się emocje, o których piszemy z przekonaniem, że są normalne i zrozumiałe. Raczej prowokujemy więc do zadawania sobie pytań („czego teraz potrzebuję?”, „co może mi pomóc?”, „jakie mam możliwości?”) niż pokazujemy gotowe rozwiązania (które, nawiasem mówiąc, zwykle były dość trywialne). W temacie przemijania (m.in. w kontekście wieku, ciała, etapów życia) stawiamy na godność, sens, sprawczość, ale też prawo do smutku. Nie chcemy bowiem za wszelką cenę pocieszać, bo przecież nie każdą stratę trzeba natychmiast zamieniać w „lekcję”, „nowy początek” czy „szansę na rozwój”. Czasem czytelniczka potrzebuje po prostu usłyszeć, że jej doświadczenie jest zrozumiałe i że nie musi niczego udowadniać. Wierzymy, że prawdziwie przyjazny czytelniczkom magazyn nie powinien stwarzać presji ani udawać, że trudne części życia nie istnieją. Powinien pisać o nich pięknie, mądrze, z szacunkiem i zrozumieniem – wyjaśnia Marzenna Bartoszuk.
– Kiedyś znacznie częściej używano gotowych pocieszeń: „czas leczy rany”, „musisz być silna”, „życie toczy się dalej”. Dzisiaj wiemy, że takie zdania często niewiele pomagają osobie, która naprawdę przeżywa stratę. Staram się też pilnować, żebyśmy nie oceniali sposobu przeżywania żałoby. Nie ma jednego wzorca. Jedna osoba chce dużo mówić o zmarłym, inna zamyka się w sobie. Jedna po kilku miesiącach próbuje wrócić do normalnego życia, druga potrzebuje znacznie więcej czasu – dodaje Anita Nawrocka.
Z kolei Anna Zalech podkreśla, że o śmierci, żałobie i samotności nie da się pisać według jednego schematu. – Przede wszystkim trzeba pisać o nich z uważnością i bez założenia, że istnieje jeden właściwy sposób przeżywania trudnych doświadczeń. Żałoba nie zawsze przebiega według określonych etapów, samotność nie musi oznaczać fizycznej izolacji, a pogodzenie się ze stratą nie oznacza zapomnienia. Mam wrażenie, że coraz częściej odchodzimy od języka, który nakazywał milczeć, ukrywać emocje albo szybko wracać do codzienności. Mniej jest miejsca na frazesy w rodzaju, że czas leczy wszystkie rany, a więcej na zdania, które pozostawiają przestrzeń na indywidualność. Czasem najbardziej wspierające jest uczciwe przyznanie, że pewnych rzeczy nie da się naprawić, ale można nauczyć się żyć z ich obecnością…
KINGA SZYMKIEWICZ
DARIUSZ MATEREK
W artykule wykorzystano materiały Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego, CBOS, WHO, Polskich Badań Czytelnictwa, Reuters Institute, The Reading Agency.